Kerstmis bij kaarslicht...
Optische prenten
Er was eens een tijd zonder radio, televisie of internet. De toenmalige ‘jours’ en ‘soirs’ waren echter niet verstoken van amusement. Als het gesprek stilviel of het klavecimbel niet meer mocht boeien, kon men teruggrijpen op de zogeheten optische prenten, die bij kaarslicht bekeken moesten worden.
Optische prenten waren enorm populair in de achttiende en negentiende eeuw. Deze vorm van grafische kunst richtte zich op de weergave van de wereld om ons heen, maar dan wel met gebruik van een hulpmiddel. Vaak was dit een verstelbare lens in een sierlijke houder, bijvoorbeeld een zograscoop of stereoscoop. De lens in zo’n houder diende niet zozeer de vergroting van het beeld, maar gaf de gewenste illusie van diepte - een effect vergelijkbaar met dat van de latere stereofoto’s. Gevolg van het gebruik van de lens was wel dat de afbeelding - en dus ook het onderschrift - in spiegelbeeld werd weergegeven. De graveur kon daar uiteraard in voorzien door de tekst alvast eveneens spiegelbeeldig weer te geven.
Zulke perspectief-prenten lieten meestal monumentale gebouwen zien of kenmerkende stadsdelen zoals pleinen of havens, soms ook moralistische of bijbelse thema’s of historische gebeurtenissen. Aan zo’n prent werkte een heel team: de graveur of etser, de drukker en de ‘afsetter’, die de prent achteraf met de hand inkleurde. Met een hele serie prenten kon men zelfs verhalen vertellen of denkbeeldig reizen maken, net als later met een toverlantaarn. U begrijpt dat dit toen een nogal prijzig vermaak was. Kijkers en prenten waren niet voor iedereen weggelegd; dat blijkt ook uit overgeleverde inventarissen van huisraad.
Heel bijzonder zijn de optische prenten met prik- en snijwerk. Met een klein puntig mesje werden bijvoorbeeld de ruitjes van vensters en lantaarns uitgesneden en met een prikpen de contouren van gebouwen met kleine gaatjes doorgeprikt. Aan de achterzijde van deze openingen plakte men doorzichtig en gekleurd papier, in reepjes of propjes. Zet je achter de prent een brandende kaars, dan lichten de kleine ronde gaatjes als sterren op en de vensters en de lantaarns lijken echte doorzichtige raampjes te hebben. Zo ontstond - al dan niet met lens - voor de toeschouwers een magisch en onwerkelijk beeld van een monument, stad of scène.
Ouderwets vermaak? Zet heden te dage maar eens gasten in een donkere kamer en houd een van de prenten voor een niet al te sterke elektrische lamp… gegarandeerd grote ogen en open monden!
Prenten: Collectie Plantage Zorg en Hoop
De obelisk op het Sint-Pietersplein
De Sint-Pietersbasiliek met plein, een kopergravure (31,5 x 43,5 cm) van omstreeks 1770. De huidige basiliek heeft een gecompliceerde bouwgeschiedenis. Men begon in 1506 en de kerkwijding vond in 1626 plaats. De prent heeft een legenda: 1 t/m 7. Nr. 5 is de centrale obelisk op het plein met de colonnades van Bernini. De obelisk werd in AD 37 door keizer Caligula vanuit het Egyptische Heliopolis overgebracht naar Rome. Paus Sixtus V plaatste hem in 1586 op het St.-Pietersplein. Het overeind takelen van de 322 ton zware monoliet was een zenuwslopende klus. De paus had daarbij volledige stilte verordonneerd. Het werk dreigde te mislukken toen de kabels het begonnen te begeven. Een van de arbeiders schreeuwde toen “water op de touwen!!”. Het redde de obelisk. De paus was hem zo dankbaar dat hij hem en al zijn nazaten het voorrecht gaf de palmtaken te leveren voor Palmzondag in de basiliek.








