Bisdom Haarlem-Amsterdam









Kerstmis bij kaarslicht...

Optische prenten

gepubliceerd: woensdag, 18 november 2026
Vue d’optique of optische prent
Vue d’optique of optische prent
Achterkant met propjes gekleurd papier
Achterkant met propjes gekleurd papier

Er was eens een tijd zon­der radio, tele­vi­sie of in­ter­net. De toen­ma­lige ‘jours’ en ‘soirs’ waren echter niet verstoken van amuse­ment. Als het gesprek stilviel of het klavecimbel niet meer mocht boeien, kon men terug­grij­pen op de zogeheten optische prenten, die bij kaarslicht bekeken moesten wor­den.

Optische prenten waren enorm populair in de acht­tien­de en negen­tien­de eeuw. Deze vorm van gra­fische kunst richtte zich op de weergave van de wereld om ons heen, maar dan wel met gebruik van een hulp­mid­del. Vaak was dit een verstel­ba­re lens in een sier­lijke hou­der, bij­voor­beeld een zograscoop of stereoscoop. De lens in zo’n hou­der diende niet zozeer de vergro­ting van het beeld, maar gaf de gewenste illusie van diepte - een effect verge­lijk­baar met dat van de latere stereo­foto’s. Gevolg van het gebruik van de lens was wel dat de afbeel­ding - en dus ook het onder­schrift - in spiegel­beeld werd weerge­ge­ven. De graveur kon daar uiter­aard in voor­zien door de tekst alvast even­eens spiegel­beel­dig weer te geven.

Zulke per­spec­tief-prenten lieten meestal monu­mentale gebouwen zien of ken­mer­kende stads­de­len zoals pleinen of havens, soms ook moralis­tische of bijbelse thema’s of his­to­rische gebeur­te­nissen. Aan zo’n prent werkte een heel team: de graveur of etser, de drukker en de ‘afsetter’, die de prent achteraf met de hand inkleurde. Met een hele serie prenten kon men zelfs verhalen ver­tellen of denk­beel­dig reizen maken, net als later met een toverlantaarn. U begrijpt dat dit toen een nogal prij­zig vermaak was. Kijkers en prenten waren niet voor ieder­een weg­ge­legd; dat blijkt ook uit over­ge­le­verde inventa­rissen van huisraad.

Heel bij­zon­der zijn de optische prenten met prik- en snij­werk. Met een klein pun­tig mesje wer­den bij­voor­beeld de ruitjes van vensters en lantaarns uitgesne­den en met een prikpen de con­touren van gebouwen met kleine gaatjes doorgeprikt. Aan de achterzijde van deze ope­ningen plakte men doorzich­tig en gekleurd papier, in reepjes of propjes. Zet je achter de prent een bran­dende kaars, dan lichten de kleine ronde gaatjes als sterren op en de vensters en de lantaarns lijken echte doorzich­tige raampjes te hebben. Zo ontstond - al dan niet met lens - voor de toe­schou­wers een magisch en onwer­ke­lijk beeld van een monu­ment, stad of scène.

Ouderwets vermaak? Zet heden te dage maar eens gasten in een donkere kamer en houd een van de prenten voor een niet al te sterke elektrische lamp… gegaran­deerd grote ogen en open mon­den!

Prenten: Col­lec­tie Plantage Zorg en Hoop

De obelisk op het Sint-Pieters­plein

De Sint-Pieters­basi­liek met plein, een kopergravure (31,5 x 43,5 cm) van omstreeks 1770. De hui­dige basiliek heeft een ge­com­pli­ceerde bouwge­schie­de­nis. Men begon in 1506 en de kerk­wij­ding vond in 1626 plaats. De prent heeft een legenda: 1 t/m 7. Nr. 5 is de centrale obelisk op het plein met de colonnades van Bernini. De obelisk werd in AD 37 door keizer Caligula vanuit het Egyp­tische Heliopolis over­ge­bracht naar Rome. Paus Sixtus V plaatste hem in 1586 op het St.-Pieters­plein. Het overeind takelen van de 322 ton zware monoliet was een zenuwslopende klus. De paus had daarbij volle­dige stilte verordon­neerd. Het werk dreigde te mislukken toen de kabels het be­gon­nen te begeven. Een van de arbei­ders schreeuwde toen “water op de touwen!!”. Het redde de obelisk. De paus was hem zo dank­baar dat hij hem en al zijn nazaten het voor­recht gaf de palmtaken te leveren voor Palm­zon­dag in de basiliek.

foto: Col­lec­tie Plantage Zorg en Hoop
Oprichting Vaticaanse obelisk
Dispositione e veduta generale delle machine che servirono per alzare l’Obelisco Vaticano
Opstelling en alge­meen over­zicht van de machines die dien­den om de Vati­caanse obelisk op te richten



Bisdom Haarlem - Amsterdam • Postbus 1053 • 2001 BB  Haarlem • (023) 511 26 00 • info@bisdomhaarlem-amsterdam.nl • Disclaimer • Deze website is gerealiseerd door iMoose